و اما سبب عدم شيوع اين طريقه با آنكه از ديرزمان ظهور نموده است ، اينست كه انتظام عالم انسانى كه اثر حكمت بالغهء الهيه است هميشه نفوس بشريه را برين داشته است كه در ازالهء اين طريقه سعى نمايند ، و بدين‌جهت هيچ‌وقت او را ثبات و پايدارى حاصل نشده است و از براى شرح و بيان آنچه ذكر شد ، رسالهء صغيره‌اى انشاء نمودم انشاءاللَّه مقبول خرد غريزى آن صديق فاضل خواهد گرديد و البته ارباب عقول صافيه به نظر اعتبار بدين رساله خواهند نگريست . و آن رساله اينست : الدين قوام الامم و به فلاحها و فيه سعادتها و عليه ندارتها ، و النيشرية جرثومةالفساد وارومةالاداد و منها خراب‌البلاد و بها هلاك‌العباد . [ 1 ] * * * لفظ نيچر در جميع اقطار هندوستان درين روزها شايع و ذايع [ 2 ] گرديده است و در هر مجمع و محفلى ذكرى از اين لفظ مىرود و خاص و عام هريكى برحسب دانش خود توجيهى و تفسيرى از براى اين كلمه مىكند و لكن غالب آنها از حقيقت و اصل و وضع آن غافلند . لهذا [ 3 ] بر خود واجب دانستم كه معنى حقيقى اين كلمه و مراد اصلى او را بيان كنم و حال نيچريان را از ابتداء توضيح نمايم ، و مضار و مفاسدى كه ازين گروه در عالم مدنيت و هيأت اجتماعيه سر زده مفصلًا شرح و بسط دهم و به برهان عقلى وانمايم [ 4 ] كه اين طايفه در هر ملتى كه يافت شود لامحاله [ 5 ] موجب زوال و اضمحلال آن ملت خواهد گرديد . پس مىگويم آنچه از تواريخ صحيحه ظاهر مىشود اينست كه در قرن رابع و ثالث قبل از ميلاد مسيح عليه السلام حكماى يونان بر دو گروه منقسم گرديدند : گروهى برين

--> [ 1 ] . اين جملهء عربى ، خطبهء افتتاحيه است و جان اين رساله نيز همين است . مىگويد : دين ، ( مايهء ) پايدارى امت‌هاست ، و به اوست رستگارى آنان ، و بر اوست بزرگى و بىهمتايى آنان ؛ و طبيعت‌گرايى ريشهء فساد و بن اختلاف‌هاست . و خرابى شهرها بدوست ، و مرگ بندگان . [ 2 ] . ذايع : پراكنده ؛ منتشر [ 3 ] . لهذا : از براى اين ؛ از اين رو . [ 4 ] . وانمودن : نشان‌دادن ؛ بازنمودن . [ 5 ] . لامحاله : بناچار ؛ ناچار .